Mevsim sebzelerinde hal çıkış fiyatları üzerinden yapılan karşılaştırmalar, geçen yıla göre bazı ürünlerde yüzde 30’un üzerinde düşüş olduğunu gösteriyor. Ancak bu gerileme, market ve pazar tezgâhlarına yansımış değil.
İstanbul, Adana ve Antalya hal başkanları, bu çarpıklığın temel nedenlerinden birinin denetimsiz tedarik zinciri olduğunu belirtiyor. Çözüm olaraksa, sebze ve meyve hallerinin doğrudan tüketiciye açılmasını öneriyorlar.
Bu sayede hem çiftçi ürününü gerçek değeriyle satabilecek, hem de vatandaş sofraya daha uygun fiyatla sebze koyabilecek.2025 yılının ilk altı ayında enflasyon yüzde 16,67 olarak ölçüldü. Ancak mevsim sebzelerinin bir kısmında hal çıkış fiyatlarında artış değil, geçen yıla kıyasla yüzde 30’un üzerinde gerileme yaşandı.
İstanbul halinde domatesin çıkış fiyatı 2024 Temmuz ayında cinsine göre 30-43 lira arasında değişirken, bu yıl 20-35 lira arasında satılıyor. Yine aynı dönemle kıyaslandığında Ayşekadın fasulye 80 liradan 70 liraya, patlıcan 40 liradan 30 liraya, patates 18 liradan 15 liraya, sivribiber 35 liradan 30 liraya geriledi. Antalya’da da benzer şekilde sivri biberin fiyatı 65 TL’den 55 TL’ye, salatalık 28 TL’den 9 TL’ye, patates 13 TL’den 8 TL’ye, patlıcan 35 TL’den 25 TL’, ayşekadın fasulye 120 TL’den 100 TL’ye geriledi.
İstanbul, Antalya ve Adana hal başkanları, sebze-meyve fiyatlarındaki çarpıklığın arka planını değerlendirdi. Üç büyük üretim ve dağıtım merkezinin temsilcileri, çiftçinin zarar ettiğini, ürünün tarlada kaldığını ve fiyat düşüşüne rağmen tüketiciye pahalı ürün gittiğini söyledi. Ortak çözüm önerisi: Haller tüketiciye doğrudan açılsın.
🔁 Zincirde Kopukluk: “Üreticide 1 Lira, Markette 10 Lira”
Antalya Yaş Sebze ve Meyve Komisyoncular Derneği Başkanı Nevzat Akcan, sistemde üreticinin zarar ettiğini, tüketicinin ise fiyatlara erişemediğini vurguladı:
“Ürün halden 1 liraya çıkıyor, markette 10 liraya satılıyor. Biz kazanamıyoruz, tüketici de yiyemiyor.”
Hal dışı denetimsiz ticaretin sorunun ana kaynağı olduğunu belirten Akcan, halden çıkan ürünlerin doğrudan tüketiciye ulaşmasının hem fiyatları düşüreceğini hem tarımı ayakta tutacağını söyledi.
“Hal sistemi çökerse, köy de boşalır, şehir de doymaz.”
🧮 Sistem Dışı Satışlar, Fiyatı Gizliyor
İstanbul Halciler Derneği Başkanı Numan Duyan, hal sistemine yönelik algının yanlış olduğunu ve asıl görevin üretici adına aracılık yapmak olduğunu vurguladı:
“Biz yüzde 8 komisyonla üretici adına mal satıyoruz. Ama sistem dışında dolaşan zincirler denetlenmediği için haksız rekabet yaşıyoruz.”
Ürünlerin beyan edilen fiyatlarının gerçeği yansıtmadığını belirten Duyan, sahadaki fiyat ile sistemde görünen fiyat farkını şöyle özetledi:
“Tarlada 30 TL’ye satılan ürün sisteme 3 TL yazılıyor. Çünkü stopajdan kaçmak için düşük gösteriliyor. Bakanlık verisi düşük, market rafı yüksek.”
Bu durumun kamuoyunu yanılttığını ve sorunun komisyoncularda değil sistemsel işleyişte olduğunu dile getirdi.
🚜 Girdi Fiyatı Katlandı, Ürün Fiyatı Çöktü
Adana Kabzımallar Esnaf Odası Başkanı Mahsun Doğan, çiftçinin bu yıl büyük zarar ettiğini, önümüzdeki yıl ekim yapmayabileceğini belirtti:
“Geçen sene 30 TL olan biber bu yıl 5 TL. Salatalık 30 TL’den 3 TL’ye düştü. Girdi maliyetleri 2 ila 4 kat artarken, ürün fiyatı 5 kat düştü.”
Hal dışı tüccarların denetimsiz çalıştığını ve marketlerin doğrudan üreticiden ucuza ürün alıp pahalı sattığını vurgulayan Doğan, devletin müdahale etmemesi durumunda arz krizinin kapıda olduğunu ifade etti:
“Bu yıl zarar eden çiftçi seneye ekmez. Ürün azalınca fiyat 30 TL olur. O zaman da çiftçi suçlanır.”
📌 Bsekonomi Notu:
Tarım zincirinde üretici–hal–market üçgeni kopmuş durumda. Denetimsiz tedarik zinciri, sahte fiyat beyanları ve üretim maliyetleriyle uyumsuz raf fiyatları, hem çiftçiyi hem tüketiciyi mağdur ediyor.
- Mevcut durumda ürün ucuzken tüketiciye ulaşmıyor, ürün pahalıyken ithalat devreye giriyor.
- Hallerin doğrudan satış noktası olarak tüketiciye açılması, enflasyonla mücadelede kalıcı bir mikro çözüm olabilir.
- Ancak hal dışı ticaretin kontrol altına alınmadığı, girdi maliyetleri desteklenmediği sürece bu sistem sürdürülebilir değil.
📉 Sorunun adı: “Aracısız bir sistemde bile aracının kazanması.”
📈 Çözüm ise: “Denetimli, şeffaf, doğrudan ve çiftçiyi yaşatan bir tedarik modeli.”
